Μήπως έχω ψυχικό τραύμα;

Τι θεωρείται ψυχικό τραύμα

Το ψυχικό τραύμα συχνά το συναντάμε με τους όρους little t trauma και Big T Trauma, που αναφέρονται στο είδος και την ένταση της τραυματικής εμπειρίας. Το Big T Trauma αφορά γεγονότα που απειλούν άμεσα τη ζωή ή τη σωματική ακεραιότητα, όπως σοβαρή κακοποίηση, βιασμό, φυσικές καταστροφές ή ατυχήματα· εμπειρίες που συνήθως αναγνωρίζονται εύκολα ως τραυματικές. Στη βιβλιογραφία αλλά και στη δημόσια συζήτηση, αυτού του τύπου το τραύμα θεωρούνταν κατά κύριο λόγο το «πραγματικό» ψυχικό τραύμα για πολλά χρόνια.

Από την άλλη, το little t trauma αφορά πιο «σιωπηλές» εμπειρίες, όπως συναισθηματική παραμέληση, χρόνια κριτική, απόρριψη, bullying ή επαναλαμβανόμενες μικρές ματαιώσεις, που δεν φαίνονται δραματικές μεμονωμένα, αλλά αθροιστικά αφήνουν βαθύ αποτύπωμα στον ψυχισμό του ατόμου. Αναφερόμενο συχνά πλέον και ως complex trauma, αποτελεί κοινή παραδοχή ότι δεν χρειάζεται να έχει συμβεί «κάτι τρομερό» για να υπάρχει τραύμα, καθώς υπάρχουν καθημερινές εμπειρίες που δεν αναγνωρίζονται εύκολα ως τραυματικές, αλλά επηρεάζουν βαθιά την αυτορρύθμιση και την αυτοεικόνα του ατόμου.

Ο ψυχίατρος και ένας από τους πιο επιδραστικούς σύγχρονους ειδικούς στο τραύμα, Bessel van der Kolk, με το βιβλίο του The Body Keeps the Score, εξηγεί πώς το τραύμα επηρεάζει το σώμα και το νευρικό σύστημα, συμπεριλαμβανομένων των συνεπειών της χρόνιας και επαναλαμβανόμενης τραυματικής εμπειρίας. Παράλληλα, σύμφωνα με τον γιατρό και συγγραφέα Gabor Maté, το τραύμα δεν είναι μόνο τι συνέβη, αλλά κυρίως τι δεν συνέβη — όπως η απουσία ασφάλειας, συναισθηματικής σύνδεσης και αποδοχής, ειδικά κατά την παιδική ηλικία.

Έχει σημασία να καταλάβει κάποιος ότι το γεγονός καθαυτό δεν αποτελεί εξ ορισμού τραύμα, αλλά κυρίως το πώς βιώθηκε από το άτομο και τι υποστήριξη είχε εκείνη τη στιγμή, ώστε να μπορέσει να το επεξεργαστεί.

Ποια είναι τα χαρακτηριστικά

Κατά μία έννοια, το Big T Trauma, καθώς αφορά συνήθως μία και μόνο τραυματική εμπειρία, θα μπορούσε κάποιος να πει ότι είναι πιο εύκολο να αντιμετωπιστεί, μιας και αφορά κάτι πολύ συγκεκριμένο. Στον αντίποδα, το complex trauma είναι κάτι που δεν έγινε ή κάτι που δεν έχει ακριβώς αρχή και τέλος, ή πριν και μετά. Άνθρωποι που έχουν υποστεί Big T Trauma μπορούν συχνά να ανακαλέσουν πώς ήταν η ζωή τους πριν από αυτό και πώς επηρεάστηκε, και πολλές φορές είναι σε θέση να περιγράψουν τι συνέβη με μεγάλη λεπτομέρεια.

Στα πλαίσια της ψυχοθεραπείας, πολύ συχνά αυτό που στην πορεία αναγνωρίζεται ως complex trauma ξεκινά ως:
«Είχα μια φυσιολογική παιδική ηλικία, όπως όλοι…»

Για ένα παιδί που βιώνει κάθε ημέρα της ζωής του μια συγκεκριμένη εμπειρία, δεν υπάρχει πριν και μετά. Δεν υπάρχει μέσα του η αίσθηση ότι «κάτι έγινε». Αυτό που έχει ζήσει είναι καθημερινότητα, κανονικότητα — κάτι το φυσιολογικό.

• Οι γονείς μου παρείχαν φαγητό, ρούχα, με έστελναν σχολείο, ήταν μια χαρά. Αποκλείεται να με παραμελούσαν. Εντάξει, ο μπαμπάς ήταν πιο αυστηρός, αν τον ενοχλούσαμε με τις φωνές μας μπορεί να μου έριχνε και καμία. Δεν έγινε κάτι. Κουραζόταν στη δουλειά για να έχουμε τα πάντα, λογικό να μην τον βλέπουμε συχνά και να θυμώνει εύκολα.

• Η μαμά ήταν πάντα εκεί, φρόντιζε τα πάντα. Καμιά φορά έκλαιγε κρυφά, μάλλον κάτι θα της είχα κάνει χωρίς να το καταλάβω. Όταν μάλωναν με τον μπαμπά, κρυβόμουν στο δωμάτιό μου. Φοβόμουν ότι θα χωρίσουν. Μήπως τους είχα κάνει κάτι εγώ;

• Ναι, βέβαια είχα πολλά ενδιαφέροντα. Κυρίως ζωγράφιζα, ειδικά όταν δεν αισθανόμουν καλά. Όχι, σε ποιον να μιλήσω; Τι να πω; Δεν θέλω να τους φορτώνω με τα δικά μου.

• Αν είμαι πρόθυμος σε ό,τι μου ζητούν και καλός μαθητής, όλα θα πάνε καλά.

• Εκείνη τη φορά που είχα αρρωστήσει πολύ, τους είδα και τους δύο τόσο αγαπημένους. Και εμένα με αγαπούσαν, νομίζω, περισσότερο.

• Η αδερφή μου ήταν πάντα το αγαπημένο τους παιδί. Εγώ ήμουν αόρατη. Ό,τι και να γινόταν, πάντα εγώ έφταιγα και εγώ την πλήρωνα.

• Κάθε πρωί ξυπνούσα με το άγχος πώς θα είναι σήμερα η διάθεση της μαμάς. Προχθές ήταν πολύ χαρούμενη· μακάρι να ήταν κάθε μέρα έτσι.

• Χρειάζεται να κουκουλωθώ στο κρεβάτι μου για να κλάψω. Μου το έχει εξηγήσει πολλές φορές ότι τα αγόρια δεν κλαίνε.

• Θυμάμαι να κοιτάζω έξω από το παράθυρο τον δρόμο με τις ώρες, περιμένοντας τη μαμά να έρθει. Καμιά φορά δεν ερχόταν για μέρες.

• Όταν είπα στον μπαμπά ότι ο ξάδερφός μου με άγγιζε σε σημεία που δεν πρέπει, μου είπε ότι μάλλον το φαντάστηκα.

• Η μαμά πάλι μέθυσε χθες και μου είπε ότι ήμουν το μεγαλύτερο λάθος που έχει κάνει.

Τα παραπάνω —και πολλά άλλα παρόμοια— ακούγονται συχνά σε μια συνεδρία ψυχοθεραπείας. Είναι πιθανό πολλοί από εμάς να έχουμε ζήσει κάτι παρόμοιο, έστω και μία φορά. Αν πρόκειται για μεμονωμένα γεγονότα, ίσως να μην είναι τόσο σημαντικά. Ας σκεφτούμε όμως τι μπορεί να συμβεί στην ψυχή ενός παιδιού όταν τα ζει καθημερινά, ξανά και ξανά, για χρόνια.

Η αίσθηση της αξίας του εαυτού βασίζεται σε εσωτερικευμένες φωνές των σημαντικών προσώπων της παιδικής μας ηλικίας — και συνήθως αυτοί είναι οι γονείς. Όταν το λεκτικό και εξωλεκτικό μήνυμα που πήρα ήταν ότι αξίζω την αγάπη χωρίς όρους, ότι είμαι σημαντικός/ή μόνο και μόνο επειδή υπάρχω, τότε αυτό είναι που θα φέρω μέσα μου ως αίσθηση εαυτού στην ενήλικη ζωή μου.
Αν ένιωθα ασφάλεια μέσα στην οικογένειά μου, ότι η μαμά και ο μπαμπάς ήταν πάντα εκεί για μένα, ότι αυτό που αισθανόμουν ήταν εντάξει, ότι ήταν εντάξει να το συζητήσω και δεν χρειαζόταν να ντρέπομαι, τότε η αίσθησή μου για τις κοντινές ανθρώπινες σχέσεις είναι ότι μπορούν να είναι ασφαλείς.

Ένας άνθρωπος που μεγάλωσε με complex trauma έχει κάπου μέσα του ένα τραυματισμένο παιδί: που δεν αγαπήθηκε αρκετά, που δεν φροντίστηκε, που δεν του επετράπη να αισθανθεί, που το έκαναν να νιώθει ότι εκείνο φταίει για όλα. Ένα παιδί που είναι πάντα σε επαγρύπνηση και υπερδιέγερση, ώστε να προβλέψει την επόμενη καταστροφή που έρχεται, που βλέπει παντού κίνδυνο. Και αυτό το εσωτερικό παιδί θα κάνει τα πάντα για να νιώσει ασφάλεια.

Κατά τον Bessel van der Kolk, το τραύμα ζει στο σώμα και στο νευρικό σύστημα, όχι μόνο στη σκέψη. Όταν βιώνω μια εμπειρία που ομοιάζει με το τραύμα μου, τότε το λογικό τμήμα του εγκεφάλου (προμετωπιαίος φλοιός) «απενεργοποιείται» και το σώμα μπαίνει αυτόματα σε λειτουργία επιβίωσης. Παρατηρείται υπερδραστηριότητα της αμυγδαλής του εγκεφάλου και ενεργοποίηση του συμπαθητικού νευρικού συστήματος (fight, flight, freeze).

Η παρατεταμένη ενεργοποίηση του συμπαθητικού συστήματος μπλοκάρει την πρόσβαση στον προμετωπιαίο φλοιό και στη δυνατότητα λογικής επεξεργασίας και αυτορρύθμισης. Έτσι εξηγείται γιατί μπορεί να σκέφτομαι ότι ξέρω τι μου συμβαίνει και τι πρέπει να αλλάξω, αλλά την κρίσιμη στιγμή κάνω πάντα το ίδιο. Εκείνη τη στιγμή, το τραυματισμένο εσωτερικό παιδί είναι συνήθως αυτό που παίρνει το τιμόνι από τον ενήλικα εαυτό και χρησιμοποιεί τις στρατηγικές που έμαθε για να νιώσει ασφάλεια.

Πώς θεραπεύεται

Όπως υποστηρίζουν πολλοί βιωματικοί ψυχοθεραπευτές (π.χ. Sue Johnson, Jacob Ham), όταν υπάρχει complex trauma ο θεραπευόμενος χρειάζεται μια νέα εμπειρία — όχι μια νέα πληροφορία. Η θεραπεία δεν είναι το να μάθεις πράγματα, αλλά το να βιώσεις τη ζωή διαφορετικά, με έναν άλλον άνθρωπο.

Το σώμα και το συναίσθημά σου αντιδρούν έτσι γιατί κάποτε αυτό σε προστάτευε από τον κίνδυνο. Αυτό χρειάζεται να το αναγνωρίσεις, να το αποδεχτείς και να το ευχαριστήσεις για αυτό που σου έχει προσφέρει.

Μέσω της βιωματικής ψυχοθεραπείας θα σου δοθεί η δυνατότητα να ξαναζήσεις κάποια πράγματα διαφορετικά και να αποκτήσεις επανορθωτικές εμπειρίες.

Με τη συνοδεία και την ασφάλεια που παρέχει ο θεραπευτής, θα μπορέσεις να επισκεφτείς τις αναμνήσεις εκείνες που σε κάνουν να πονάς, να ντρέπεσαι, να θυμώνεις και να θλίβεσαι. Μόνο που αυτή τη φορά δεν θα είσαι μόνος/η. Και σιγά σιγά θα μπορείς να συναντήσεις αυτό το παιδί, να το πάρεις αγκαλιά, να το ηρεμήσεις και να του πεις ότι είσαι εκεί. Ότι το βλέπεις και θα το φροντίσεις. Ότι είναι εντάξει να φοβάται. Και ότι θα προσπαθήσεις να γίνεις εσύ ο φροντιστικός γονιός που δεν είχε.

Και κάθε φορά που θα ζεις μια τέτοια εμπειρία, ένα νέο θετικό αποτύπωμα θα δημιουργείται στο νευρικό σου σύστημα. Μια νέα εγγραφή. Και καθώς θα συνάπτεις σχέσεις πιο αυθεντικές, όλο και περισσότερο θα εσωτερικεύονται μέσα σου φωνές που θα λένε ότι είσαι σημαντικός/ή και άξιος/α αγάπης.

Χρειάζεται να γνωρίζεις ότι η θεραπεία από complex trauma είναι μια διαδικασία δια βίου. Θα χρειαστεί χρόνο, επιμονή και υπομονή. Σταδιακά όμως, μπορεί κάποιος να νιώσει πιο ήρεμος, πιο αυθεντικός, πιο ικανός να αναγνωρίζει και να αποδέχεται την ευαλωτότητά του και να συνάπτει σχέσεις πιο ουσιαστικές.

Μην ξεχνάς ότι αυτό που κάποτε σου συνέβη επηρεάζει, αλλά δεν καθορίζει τη ζωή σου. Όταν νιώσεις έτοιμος/η, μπορείς να ξεκινήσεις αυτή τη θεραπευτική δουλειά για να καταλάβεις καλύτερα τον εαυτό σου, να τον φροντίσεις και να πάρεις τον έλεγχο της ζωής σου.

Ενδεικτικές βιβλιογραφικές αναφορές

• Van der Kolk, B. The Body Keeps the Score

• Maté, G. When the Body Says No

• Johnson, S. Attachment Theory in Practice

• ICD-11: Complex Post-Traumatic Stress Disorder